Türk Tarihi açısından çok önemli bir boşluğu dolduracağına inandığım bir kitabı bu sütundan sizlerle paylaşmak istiyorum. Saygıdeğer insan Memduh YAĞMUR Bey'in tanıtımını yazdığı bu eseri tüm okuyucularımıza tavsiye ediyorum.
Adnan Menderes KAYA'nın yeni kitabı Hakkari -Tarihi Konuşan Kent bir kaç gün önce Türk kültir hayatındaki yerini aldı.Avşarelleri Dergisi sahibi, yazar ve tarihçi Adnan Menderes KAYA, kitabı hazırlarken, saha çalışmalarına girmiş ve terörle iç içe olan bizatihi yörede günlerce kalıp, araştırmalar yaparak hazırlamıştır.
Türkiye’nin güneydoğusunun en uç noktasında bulunan Hakkâri, 19. yüzyıl başlarından günümüze değin sömürgeci devletlerin bu yöreyle ilgilenmeleri ve bir takım isyanlar tertip etmeleri; son 20 yıllık süreçte ise bölücü terörün bölgeye sızmaya çalışması sebebiyle Türkiye’nin doğu sınırlarının güvenliği açısından önemli bir stratejik yer haline gelmiştir. Dolayısıyla Hakkâri’nin Türk Tarihi ve Türk Kültürü içerisindeki yerinin tayin ve tespiti önemli gözükmektedir.
M.Ö. 7000’lerden itibaren insan yerleşimine sahne olduğu görülen Hakkâri’de Urartu, Med, Pers, İskender, Selevkoslar, Part, Arsak, Sasani ve Müslüman-Arap hâkimiyeti görülmüştür. Ardından Hakkâri ve çevresi Selçuklularla birlikte Türk egemenliği altına alınmıştır. Bugünkü bilgilerimize göre Türk boyları, Anadolu’ya ilk önce Hakkâri üzerinden girmişlerdir. Bu tarihten itibaren çeşitli Türk devlet ve beyliklerinin hâkimiyeti altında kalan Hakkâri, Yavuz döneminde Osmanlı etki alanına girmiş, Kanuni’nin Irakeyn Seferleri sonucunda da Osmanlı toprakları arasına katılmıştır. Lozan Antlaşması akabinde çıkan Şeyh Sait isyanı sonrasında imzalanan 1924 tarihli Ankara Antlaşmasıyla Irak sınırımız çizilmiş ve Hakkâri, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde kalmıştır.
Selçuklu devrinden günümüze değin kesintisiz olarak Türk toprağı olan Hakkâri üzerinde pek araştırma yapılmış değildir. Bunda yörenin coğrafi yapısının ve iklim şartlarının bölgeye ulaşımı zorlaştırmasının etkisi büyük olmalıdır. Ancak özellikle yakın tarihimizde bölücü teröre maruz kalan yöre hakkında araştırma yapılmaması büyük bir eksikliktir. Çünkü ihmal edilen yörenin emperyalist güçlerce boş bırakılmayacağı ortadadır. Hakkâri, 19. yüzyıl başlarından itibaren stratejik önemi haiz olduğu için yabancı güçlerin ilgi odağı olmuş ve bu güçler yörede bölücü unsurları sürekli teşvik etmişler, yörenin tarihi ve kültürü ile de ilgilenmişlerdir. Nitekim Hakkâri’yi de içine alan az sayıdaki araştırmalar ya yabancılar ya da yabancılarca desteklenen kişilerce ele alınmıştır. Bu sebeple yöre hakkında bilgi sahibi olmak isteyenler emperyalistlerin fikirleri doğrultusunda bilgi sahibi olmaktadırlar.
Adnan Menderes KAYA’nın yapmış olduğu araştırmada görülmüştür ki yöredeki sosyal yapı ancak Türk sosyal yapısıyla izah edilebilmektedir. Yöredeki aşiretlerin tarihçeleri incelendiğinde de bunların önemli bir kısmının Türk boy ve obalarının bakiyeleri olduğu anlaşılmaktadır. Kültür hayatı incelendiğinde ise Türk kültür hayatının en belirgin vasıfları ile karşılaşmaktayız.
Araştırma, Giriş hariç 4 bölümden oluşmaktadır. Girişte Hakkâri’nin coğrafi yapısı ve tarih öncesi devirlerden Atatürk devrini kapsamak üzere Cumhuriyet dönemine kadarki tarihçesi hakkında bilgiler verilmiştir. I. Bölümde Hakkâri’nin Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti devrindeki idari durumu ile günümüzdeki sosyal yapısı incelenmiştir. Sosyal yapı içinde ise aile yapısı, aşiret hayatı, yayla yaşantısı ile yörede varlığını sürdüren aşiretler hakkında bilgiler aktarılmıştır. II. Bölümde geçiş ritüelleri denilen doğum, evlenme ve ölüm adetleri incelenmiştir. III. Bölümde oyunlar, yemekler, halk hekimliği, halk inançları, bayram ve şenlikler gibi kültür hayatı, halk edebiyatı ürünleri ve etnografik malzemeler hakkında bilgi verilmiştir. IV. ve son bölümde ise maddi kültür unsurlarına yer verilmiştir.
Konuyla ilgili bir boşluğu dolduracak ve Doğu Anadolu'nun Türkliüğünü bilimsel bir zemine oturtan bu kitabı, konuya ilgi duyan herkesin görmesi gerekir.
Kitap Berikan Yayınlarından çıktı. 414 sayfa.
Zülküf SARITEPE
